اصحاب امام صادق عليه السّلام اشاره كرد . هم‌چنين مساجد ديگرى توسط اصحاب ائمه عليهم السّلام در كوفه احداث شده بودند ، مانند مسجد حسين بن شدّاد جعفى ، از اصحاب امام صادق عليه السّلام كه در سال 203 ق درگذشت . « 1 » و مسجد جعفر بن بشير بجلى ( م 208 ق ) ، از اصحاب امام رضا عليه السّلام كه تأليفات بسيارى در ابواب فقهى داشت . اين مسجد محل آمدوشد بسيارى از بزرگان و عالمان شيعه بود كه به كوفه مىآمدند . « 2 » از ديگر مساجد شيعيان در كوفه ، مسجد سمال ، منسوب به آل ابى سمال از خاندان‌هاى علمى و بنام شهر است كه در ارتباط با امام رضا عليه السّلام بودند . « 3 » محمد بن حسن بن صالح همدانى نيز مسجدى در كوفه داشت . او از عالمان و متكلمان ممتاز عصر خود به شمار مىرفت كه در سال 168 ق درگذشت . وى زيدى مذهب و صاحب تأليفاتى چند بود . « 4 » اين مساجد اغلب در عصر غيبت صغرى داير بودند و مىتوان حدس زد كه حلقه‌هاى درسى و جلسات روايت و املاى علماى شيعه در آن‌ها برگزار مىشد . آل اعين از خاندان‌هاى بنام شيعه در كوفه نيز در محلات خاص خود مساجدى داشتند كه مركز فعاليت‌هاى علمى و آموزشى بود . « 5 » قم قم نخستين شهر در ايران بود كه با مهاجرت گروهى از شيعيان كوفه به آن‌جا ، پذيراى مذهب تشيع شد . شيعيان قم از همان آغاز ، ارتباط نزديكى با ائمه عليهم السّلام داشتند و نام بسيارى از ايشان در زمرهء راويان ، محدثان و اصحاب ائمه عليهم السّلام ذكر شده است . با گسترش تشيع در قم و افزايش ارتباط علماى آن ديار با ائمه ، اين

--> ( 1 ) . همان ، ص 435 . ( 2 ) . همان . ( 3 ) . همان ، ص 436 . ( 4 ) . همان ، ص 437 . ( 5 ) . ر . ك : ابو غالب زرارى ، همان ، ص 127 .